Buhar Kaçakları Nasıl Tespit Edilir?

Buhar Kaçakları Nasıl Tespit Edilir?

Buhar sistemleri; gıda, tekstil, kimya, kağıt, ilaç, süt ürünleri ve birçok endüstriyel tesiste proses ısıtması için yoğun olarak kullanılır.

Ancak basınç altında çalışan buhar sistemlerinde zaman içerisinde:

• Vana,

• Flanş,

• Rakor,

• Conta,

• Boru hattı,

• Kondenstop,

• Esnek bağlantı

gibi noktalarda kaçaklar oluşabilir.

Küçük görünen bir buhar kaçağı bile sistem 24 saat çalışıyorsa yıl boyunca ciddi miktarda enerji kaybına dönüşebilir.

ABD Enerji Bakanlığı'nın Steam System Survey Guide dokümanı, buhar kaçağından geçen gerçek debinin kesin olarak hesaplanmasının her zaman kolay olmadığını; ancak kaçak deliği ve buhar basıncı üzerinden kaybın büyüklüğünün yaklaşık olarak tahmin edilebileceğini belirtmektedir.

Bu nedenle buhar kaçaklarının düzenli olarak:

tespit edilmesi → miktarının tahmin edilmesi → önceliklendirilmesi → onarılması

enerji verimliliği açısından önemlidir.

Buhar Kaçağı Nedir?

Buhar sisteminin kapalı olması gereken bir noktasından kontrolsüz şekilde canlı buhar çıkmasına buhar kaçağı denir.

Kaçak:

• Atmosfere,

• Kondens hattına,

• Düşük basınçlı başka bir hatta

gerçekleşebilir.

Atmosfere açık kaçaklar çoğu zaman kolay fark edilir.

Ancak özellikle arızalı kondenstoplardan kondens hattına geçen canlı buharın tespit edilmesi daha zordur.

Buhar Kaçakları En Çok Nerelerde Oluşur?

Endüstriyel tesislerde özellikle şu noktalar kontrol edilmelidir:

Vanalar

Vana mili ve salmastra bölgelerinde kaçak oluşabilir.

Flanş bağlantıları

Conta yaşlanması veya civata gevşemesi nedeniyle kaçak görülebilir.

Dişli bağlantılar

Rakor ve fittings bağlantılarında sızdırmazlık problemi oluşabilir.

Boru hatları

Korozyon ve mekanik hasar boruyu delebilir.

Kondenstoplar

Açık kalmış veya iç mekanizması aşınmış kondenstop canlı buharı kondens hattına geçirebilir.

Emniyet vanaları

Tam kapanmayan emniyet vanaları sürekli küçük miktarda buhar kaçırabilir.

Esnek bağlantılar

Titreşim ve termal genleşme nedeniyle zaman içerisinde hasar oluşabilir.

Buhar Kaçağı Nasıl Anlaşılır?

Buhar kaçakları farklı yöntemlerle tespit edilebilir.

Başlıca yöntemler:

1. Görsel kontrol

2. Ses kontrolü

3. Ultrasonik kaçak tespiti

4. Termal kontrol

5. Kondenstop testi

6. Sürekli sensörle izleme

olarak sıralanabilir.

1. Görsel Kontrol ile Buhar Kaçağı Tespiti

En temel yöntem tesis içerisinde buhar hattının fiziksel olarak kontrol edilmesidir.

Özellikle:

• Vanalar,

• Flanşlar,

• Kondenstop istasyonları,

• Basınç düşürücü istasyonlar

incelenmelidir.

Büyük kaçaklarda:

• Beyaz buhar bulutu,

• Su damlacıkları,

• Kondens birikimi,

• Boru çevresinde sürekli ıslaklık

görülebilir.

Ancak küçük ve yüksek basınçlı kaçaklarda buhar her zaman kolay görünmeyebilir.

Buhar çıkış noktasında çok yüksek hız nedeniyle ilk bölüm görünmez olabilir ve birkaç santimetre sonra yoğunlaşarak beyaz hâle gelebilir.

Bu nedenle yalnızca gözle kontrol yeterli değildir.

Buhar Kaçağına Elle Yaklaşmak Güvenli midir?

Hayır.

Basınçlı buhar ciddi yanıklara ve yaralanmalara neden olabilir.

Özellikle yüksek basınçlı küçük bir kaçak ince bir jet hâlinde çıkarak fark edilmesi zor olabilir.

Kaçağın yerini belirlemek amacıyla:

• El,

• Parmak,

• Bez

gibi yöntemler kullanılmamalıdır.

Tespit uygun ölçüm ekipmanlarıyla yapılmalıdır.

2. Ses ile Buhar Kaçağı Tespiti

Buhar küçük bir açıklıktan yüksek hızda geçtiğinde ses üretir.

Sessiz tesislerde büyük kaçaklar:

tıslama

veya yüksek frekanslı akış sesiyle fark edilebilir.

Ancak endüstriyel ortamlarda:

• Motor,

• Fan,

• Pompa,

• Kompresör,

• Diğer proses ekipmanları

yüksek çevresel gürültü oluşturur.

Bu nedenle insan kulağıyla dinleme çoğu zaman yeterli değildir.

Özellikle kondenstop testlerinde duyulan sesin canlı buhar mı yoksa kondens/flash buhar mı olduğunu ayırmak zor olabilir.

Spirax Sarco da klasik dinleme yöntemlerinde çevresel gürültü, kondens yükü ve sistem koşullarının doğru teşhisi zorlaştırabileceğini belirtmektedir.

3. Ultrasonik Buhar Kaçağı Tespiti

Endüstriyel buhar sistemlerinde kullanılan en etkili yöntemlerden biri ultrasonik kaçak tespitidir.

Basınçlı buhar:

• Küçük bir delikten,

• Vana açıklığından,

• Kondenstop içerisinden

geçerken insan kulağının duyamadığı yüksek frekanslı ultrasonik dalgalar oluşturur.

Ultrasonik kaçak dedektörü bu sinyalleri algılar.

Operatör:

• Kaçağın yerini belirleyebilir,

• Kaçak şiddetini karşılaştırabilir,

• Arızalı kondenstopları tespit edebilir.

TLV, ultrasonik dalgaların buhar kaçağının erken aşamalarında oluştuğunu ve çevresel işitilebilir gürültüden daha az etkilendiğini belirtmektedir.

Ultrasonik Dedektör Nasıl Kullanılır?

Genel kontrol sırası şöyledir:

1. Buhar hattının basıncı belirlenir.

2. Hat boyunca bağlantı noktaları kontrol edilir.

3. Sensör vana, flanş veya kondenstop üzerine yaklaştırılır.

4. Ultrason seviyesi ölçülür.

5. Benzer çalışan ekipmanlarla karşılaştırılır.

6. Şüpheli noktalar işaretlenir.

Kondenstoplarda ölçüm yapılırken ekipmanın:

• Tipi,

• Çalışma prensibi,

• Kondens yükü,

• Buhar basıncı

bilinmelidir.

Çünkü bazı kondenstop türleri normal çalışırken de kesikli veya sürekli ses oluşturabilir.

Ultrasonik Ölçüm Tek Başına Yeterli midir?

Her zaman değil.

Spirax Sarco, ultrasonik kondenstop testinin deneyimli kullanıcıların elinde etkili olduğunu ancak sinyalin yanlış yorumlanması durumunda çalışan bir kondenstopun arızalı sanılabileceğini belirtmektedir.

Bu nedenle özellikle kondenstoplarda:

ultrason + sıcaklık + çalışma tipi

birlikte değerlendirilmelidir.

4. Termal Kamera ile Buhar Kaçağı Tespiti

Termal kameralar yüzey sıcaklıklarını görüntülemek için kullanılabilir.

Buhar kaçaklarının çevresinde:

• Yüksek yüzey sıcaklığı,

• Anormal sıcaklık dağılımı

görülebilir.

Termal kamera ayrıca:

• Eksik izolasyon,

• Arızalı vana,

• Sıcak kondens birikmesi

gibi enerji kayıplarının bulunmasına yardımcı olabilir.

Ancak yalnızca sıcaklığa bakarak kondenstopun buhar kaçırdığı kesin olarak söylenemez.

Çünkü canlı buhar ile doymuş kondens aynı basınçta birbirine çok yakın sıcaklıklarda olabilir.

Spirax Sarco, bu nedenle sıcaklık ölçümünün tek başına kondenstop buhar kaçağını güvenilir şekilde teşhis etmek için yeterli olmayabileceğini belirtmektedir.

5. Kondenstop Kaçağı Nasıl Tespit Edilir?

Kondenstoplar buhar sisteminin kritik elemanlarından biridir.

Görevleri:

• Kondensi,

• Havayı,

• Yoğuşmayan gazları

sistemden uzaklaştırırken canlı buharı tutmaktır.

Arızalı bir kondenstop açık kalırsa canlı buhar sürekli kondens hattına geçebilir.

Bu durum dışarıdan görünmediği için ciddi enerji kaybına rağmen uzun süre fark edilmeyebilir.

TLV'nin 2025 yayımladığı saha verilerinde ortalama bir buhar kullanan tesiste kondenstopların %23,8'inin önemli miktarda buhar kaçağı yaptığı veya kondens tahliyesini engellediği belirtilmektedir. Bu değer her tesis için geçerli sabit bir oran değildir ancak düzenli testin önemini göstermektedir.

Kondenstop Test Yöntemleri

Görsel kontrol

Sight glass gibi uygun ekipman varsa akış gözlemlenebilir.

Sıcaklık

Giriş ve çıkış sıcaklıkları karşılaştırılabilir.

Ultrason

Kondenstop içerisindeki canlı buhar geçişinin oluşturduğu ultrason analiz edilir.

Otomatik izleme

Sensörler kondenstopun sürekli çalışmasını takip edebilir.

Spirax Sarco'nun kondenstop saha denetim yaklaşımı; ekipmanların etiketlenmesini, doğru montaj ve tip kontrolünü ve çalışan kondenstopların ultrasonik olarak test edilmesini içermektedir.

Flash Buhar ile Canlı Buhar Kaçağı Karıştırılabilir mi?

Evet.

Bu, buhar sistemlerinde en sık yapılan teşhis hatalarından biridir.

Yüksek basınçtaki sıcak kondens düşük basınçlı bir ortama geçtiğinde bir bölümü aniden buharlaşır.

Buna:

flash buhar

denir.

Flash buhar enerji kaybı olmak zorunda değildir; kondensin basınç düşüşünün doğal sonucudur.

Örneğin kondenstop çıkışında görülen beyaz bulut:

• Canlı buhar kaçağı,

• Flash buhar

olabilir.

Bu nedenle yalnızca görsel gözleme dayanarak kondenstopun bozuk olduğuna karar verilmemelidir.

Canlı Buhar ile Flash Buhar Nasıl Ayırt Edilir?

Canlı buhar kaçağında genellikle:

• Yüksek hızlı sürekli akış,

• Yoğun ultrasonik sinyal

görülebilir.

Flash buhar ise kondens yüküne bağlı olarak değişebilir.

Doğru teşhiste:

• Ultrason,

• Sıcaklık,

• Kondenstop tipi,

• Proses yükü

birlikte değerlendirilmelidir.

Buhar Kaçağı Ne Kadar Enerji Kaybettirir?

Kaçak miktarı esas olarak:

• Buhar basıncı,

• Delik çapı,

• Kaçak geometrisi,

• Çalışma süresi

ile ilişkilidir.

ABD Enerji Bakanlığı'nın Steam System Survey Guide dokümanında örneğin 500°F buhar için 100 psig basınçta keskin kenarlı yaklaşık 1/8 inç açıklıktan teorik olarak saatte yaklaşık 41 lb, yani yaklaşık 18,6 kg/h buhar kaybı görülebileceği belirtilmektedir. Gerçek kaçak geometrileri farklı olduğundan bu değerler yaklaşık tahmin amacıyla kullanılmalıdır.

Başka bir DOE eğitim tablosunda 100 psig basınçta 1/16 inç açıklık için yaklaşık 11 lb/h buhar kaybı gösterilmektedir.

Bu örnekler küçük bir deliğin bile sürekli işletmede önemli kayba neden olabileceğini gösterir.

Yıllık Buhar Kaçağı Nasıl Hesaplanır?

Örneğin:

Kaçak debisi = 20 kg/h

ve tesis:

8.000 saat/yıl

çalışıyorsa:

20 × 8.000 = 160.000 kg/yıl

yani:

160 ton/yıl

buhar kaybı oluşur.

Buhar üretim maliyetinin örnek olarak:

1.000 TL/ton

olduğunu varsayalım.

Yıllık maliyet:

160 × 1.000 = 160.000 TL/yıl

olur.

Bu yalnızca örnek hesaplamadır.

Gerçek maliyet hesabında:

• Yakıt,

• Besi suyu,

• Kimyasal,

• Elektrik,

• Kondens kaybı

birlikte değerlendirilebilir.

Buhar Üretim Maliyeti Nasıl Hesaplanır?

Bir ton buharın gerçek maliyeti yalnızca doğalgazdan oluşmaz.

Toplam maliyette:

• Yakıt,

• Besi suyu,

• Su hazırlama,

• Kimyasal,

• Elektrik,

• Blöf kaybı

gibi kalemler bulunabilir.

Bu nedenle buhar kaçağının yıllık ekonomik karşılığı:

Yıllık kaçan buhar × Gerçek buhar üretim maliyeti

ile yaklaşık olarak hesaplanabilir.

Delik Büyüklüğü Kaçağı Ne Kadar Etkiler?

Kaçak deliğinin alanı çapın karesiyle ilişkilidir.

Dolayısıyla delik çapındaki küçük artışlar kaçak miktarında büyük artışa yol açabilir.

DOE tablolarında 100 psig basınçta:

• 1/16 inç delik: yaklaşık 11 lb/h

• 1/8 inç delik: yaklaşık 43 lb/h

• 1/4 inç delik: yaklaşık 174 lb/h

seviyesinde teorik kaçak değerleri gösterilmektedir.

Bu nedenle küçük bir kaçak zamanında onarılmazsa korozyon ve erozyon nedeniyle deliğin büyümesi enerji kaybını hızla artırabilir.

Buhar Basıncı Kaçak Miktarını Etkiler mi?

Evet.

Genel olarak basınç yükseldikçe aynı açıklıktan geçen buhar miktarı artar.

ABD Enerji Bakanlığı, buhar kaçağı kaybının basınca güçlü biçimde bağlı olduğunu ve kaçak kayıplarının yaklaşık olarak mutlak basınçla orantılı değerlendirilebileceğini belirtmektedir.

Bu nedenle yüksek basınçlı ana buhar hatlarındaki küçük kaçaklar özellikle öncelikli olmalıdır.

Buhar Kaçakları Neden Oluşur?

Başlıca nedenler:

• Termal genleşme,

• Titreşim,

• Korozyon,

• Conta yaşlanması,

• Vana salmastrasının aşınması,

• Yanlış montaj,

• Su darbesi,

• Boru gerilmeleri,

• Yetersiz bakım.

Özellikle sürekli ısıtılıp soğutulan sistemlerde bağlantılar termal çevrimlere maruz kalır.

Bu durum zaman içerisinde sızdırmazlık problemlerine neden olabilir.

Buhar Kaçağı Enerji Tüketimini Nasıl Artırır?

Buhar atmosfere kaçtığında kazan sistemi kaybedilen miktarı telafi etmek zorundadır.

Bunun sonucunda:

• Daha fazla doğalgaz yakılır,

• Daha fazla besi suyu hazırlanır,

• Daha fazla elektrik tüketilir,

• Daha fazla kimyasal kullanılır.

Eğer kaçan buhar kondens olarak geri dönecek bir sistemden kaybediliyorsa ayrıca:

• Kondens enerjisi,

• Arıtılmış sıcak su

da kaybedilebilir.

Buhar Kaçaklarının Başka Zararları Var mı?

Evet.

Enerji maliyetinin dışında:

• İş güvenliği riski,

• Yüksek ortam sıcaklığı,

• Nem,

• Ekipman korozyonu,

• Proses basıncında düşüş,

• Kazan yükünün artması

gibi sorunlar oluşturabilir.

Özellikle yüksek basınçlı buhar jeti ciddi yaralanmalara neden olabilir.

Buhar Kaçakları İçin Saha Taraması Nasıl Yapılır?

İyi bir buhar kaçak programı sistematik yürütülmelidir.

1. Buhar sistemi haritalandırılır

Tüm:

• Ana hatlar,

• Branşmanlar,

• Vanalar,

• Kondenstoplar

belirlenir.

2. Ekipmanlar etiketlenir

Özellikle kondenstoplara benzersiz numara verilmesi önemlidir.

3. Görsel saha turu yapılır

Açık kaçaklar belirlenir.

4. Ultrasonik test uygulanır

Vana, kondenstop ve şüpheli noktalar ölçülür.

5. Basınç kaydedilir

Kaçak miktarının tahmin edilmesi için hat basıncı gereklidir.

6. Kaçaklar önceliklendirilir

Yüksek basınç ve büyük kaçaklar önce onarılır.

7. Onarım sonrası tekrar ölçülür

Kaçağın gerçekten giderildiği doğrulanır.

Kaçak Önceliği Nasıl Belirlenmelidir?

Tüm kaçaklar önemlidir ancak bakım kaynakları sınırlıysa önceliklendirme yapılabilir.

Öncelik kriterleri:

• Buhar basıncı,

• Tahmini kaçak debisi,

• Yıllık çalışma saati,

• İş güvenliği riski,

• Onarım kolaylığı.

Örneğin:

10 bar ana buhar hattındaki sürekli kaçak

düşük basınçlı ve kısa süre çalışan bir prosesteki küçük kaçaktan daha öncelikli olabilir.

Kondenstoplar Ne Sıklıkla Kontrol Edilmelidir?

Tek bir sabit kontrol süresi tüm tesisler için geçerli değildir.

Kontrol sıklığı:

• Buhar basıncına,

• Kondenstop sayısına,

• Proses kritikliğine,

• Geçmiş arıza oranına

göre belirlenmelidir.

Yüksek enerji tüketen tesislerde düzenli kondenstop taraması ciddi tasarruf potansiyeli yaratabilir.

Spirax Sarco, kondenstop yönetiminde tüm kondenstopların envanterinin çıkarılması, doğru kurulumlarının kontrol edilmesi ve operasyon sırasında ultrasonik test yapılması yaklaşımını kullanmaktadır.

Sürekli Kondenstop İzleme Mümkün mü?

Evet.

Kritik kondenstoplara sensör yerleştirilerek:

• Canlı buhar kaçağı,

• Blokaj,

• Su birikmesi

otomatik olarak izlenebilir.

Spirax Sarco'nun otomatik kondenstop izleme sistemleri, sensörlerle kondenstop çevresindeki çalışma koşullarını sürekli izleyerek buhar kaçağı veya kondens birikmesi gibi arızaları algılayabilmektedir.

Bu sistemler özellikle:

• Büyük kondenstop parklarında,

• Kritik üretim hatlarında,

• Ulaşılması zor bölgelerde

avantaj sağlayabilir.

Buhar Kaçağı Onarılırken Nelere Dikkat Edilmelidir?

Buhar hattında çalışma yapılmadan önce:

• Hat izole edilmeli,

• Basınç tamamen düşürülmeli,

• Sıcaklık güvenli seviyeye inmeli,

• Kilitleme/etiketleme prosedürleri uygulanmalıdır.

Basınçlı veya sıcak hat üzerinde kontrolsüz müdahale yapılmamalıdır.

Kaçağın yalnızca geçici olarak kapatılması yerine kök neden de araştırılmalıdır.

Aynı Nokta Neden Tekrar Kaçırır?

Sürekli aynı bağlantı kaçırıyorsa:

• Boru gerilmesi,

• Termal genleşme,

• Titreşim,

• Yanlış conta,

• Flanş hizasızlığı

bulunabilir.

Sadece contanın değiştirilmesi kısa süreli çözüm sağlayabilir.

Boru destekleri ve genleşme kompansasyonu da kontrol edilmelidir.

Buhar Kaçaklarını Azaltmak İçin Ne Yapılabilir?

Düzenli saha taraması yapın

Kaçaklar erken tespit edilir.

Ultrasonik kontrol kullanın

Görünmeyen küçük kaçaklar bulunabilir.

Kondenstop envanteri oluşturun

Her ekipmanın tipi ve çalışma durumu takip edilir.

Flanş ve vanaları düzenli kontrol edin

Salmastra ve conta sorunları erken bulunabilir.

Kondens sistemini doğru tasarlayın

Su darbesi ve ekipman hasarı azaltılabilir.

Boru izolasyonunu koruyun

İzolasyon kaldırıldığında bağlantı sorunları da daha hızlı gelişebilir.

Onarım sonrası doğrulama yapın

Kaçağın gerçekten durduğu ölçülmelidir.

Buhar Kaçağı ile İzolasyon Kaybı Aynı Şey midir?

Hayır.

Buhar kaçağında sistemden kütle ve enerji birlikte kaybedilir.

İzolasyon kaybında ise buhar boru içerisinde kalır ancak ısı çevreye geçer.

Her ikisi de enerji kaybına neden olur ancak çözüm yöntemleri farklıdır.

Bir enerji etüdünde:

• Buhar kaçakları,

• Arızalı kondenstoplar,

• İzolasyonsuz yüzeyler

ayrı ayrı değerlendirilmelidir.

Buhar Kaçağı Tespitinde Sık Yapılan Hatalar

Sadece görünen kaçakları kontrol etmek

Kondenstoplardan kondens hattına geçen canlı buhar görünmeyebilir.

Flash buharı kaçak sanmak

Kondenstop çıkışındaki buhar her zaman arıza anlamına gelmez.

Sadece sıcaklık ölçmek

Canlı buhar ile sıcak kondensi ayırt etmek zor olabilir.

Ultrasonu deneyimsiz yorumlamak

Farklı kondenstopların normal ses karakteristikleri farklıdır.

Küçük kaçakları önemsememek

Kesintisiz çalışan küçük bir kaçak yıllık bazda yüksek enerji kaybı oluşturabilir.

Onarım sonrası tekrar kontrol yapmamak

Kaçağın tamamen giderildiği doğrulanmalıdır.

Buhar Kaçağı Tespit Programı Nasıl Oluşturulur?

Tesislerde aşağıdaki verilerin tutulması faydalıdır:

Bilgi	Kayıt
Kaçak/Kondenstop no	ID
Lokasyon	Üretim bölümü
Buhar basıncı	bar
Ekipman tipi	Vana / flanş / kondenstop
Ultrason değeri	Ölçüm
Sıcaklık	°C
Tahmini kayıp	kg/h
Çalışma süresi	saat/yıl
Onarım tarihi	Tarih
Tekrar kontrol	Sonuç

Bu veri tabanı sayesinde:

• En çok arıza veren bölgeler,

• Yıllık buhar kaybı,

• Onarım performansı

takip edilebilir.

Buhar Kaçak Taraması Enerji Etüdünün Parçası Olmalı mı?

Evet.

Özellikle yüksek buhar tüketen tesislerde buhar dağıtım sistemi enerji etüdünün önemli bölümlerinden biridir.

Kontrol edilmesi gerekenler:

• Kazan verimi,

• Buhar basıncı,

• Buhar kaçakları,

• Kondenstoplar,

• Kondens geri dönüş oranı,

• Flash buhar,

• İzolasyon,

• Blöf sistemi.

Buhar kaçağını azaltmak tek başına kazanın verimini değiştirmese bile aynı üretim için gerekli toplam buhar üretimini ve dolayısıyla yakıt tüketimini azaltabilir.

Sonuç

Buhar kaçakları endüstriyel tesislerde fark edilmeden önemli miktarda enerji ve maliyet kaybına neden olabilir.

Kaçakların tespitinde:

• Görsel kontrol,

• Ultrasonik ölçüm,

• Termal kontrol,

• Kondenstop testi,

• Sürekli sensör izleme

birlikte kullanılabilir.

Özellikle ultrasonik yöntem:

görünmeyen küçük buhar kaçakları ve arızalı kondenstopların tespitinde

etkili bir yöntemdir. Ancak sonuçların ekipman tipi ve çalışma koşulları dikkate alınarak yorumlanması gerekir.

Küçük kaçaklar göz ardı edilmemelidir. ABD Enerji Bakanlığı'nın verileri, küçük çaplı bir açıklıktan bile basınca bağlı olarak sürekli ve önemli miktarda buhar kaybedilebildiğini göstermektedir.

İyi bir buhar yönetimi yaklaşımı:

Tespit → Ölçüm → Maliyetlendirme → Onarım → Doğrulama

adımlarından oluşmalıdır.

Alfa Enerji; endüstriyel tesislerde buhar ve termal enerji sistemlerinin verimliliğini artırmaya yönelik eşanjör, ekonomizer ve atık ısı geri kazanım çözümleri geliştirmektedir.

Tesisteki buhar kayıplarının azaltılmasının ardından baca gazı, kondens ve diğer atık ısı kaynaklarının da değerlendirilmesi toplam enerji tüketiminin azaltılmasına katkı sağlayabilir.